1 Financieel perspectief

Voordat wij ingaan op het programmaplan (hoofdstuk 2) gaan we in dit hoofdstuk nader in op de financiële situatie. Vertrekpunt voor het opstellen van het financiële deel van deze programmabegroting is het bestaande beleid zoals dat ook geldt voor de lopende meerjarenbegroting 2026-2029. Het financieel vertrekpunt wordt gevormd door:

• De kadernota 2027-2030

De begrote bedragen (stand kadernota) zijn gemuteerd als gevolg van:

• Structurele effecten BBR2
• Algemene uitkering
• Autonome ontwikkelingen
• Financiële maatregelen om het tekort terug te dringen 
• Een beperkt aantal voorstellen

Wij gaan in dit hoofdstuk kort in op zaken en ontwikkelingen die een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming van deze begroting.

Ten opzichte van de kadernota heeft het begrotingssaldo zich positief ontwikkeld. De jaren 2028 en 2029 laten nog een tekort zien dat ten laste van de algemene reserve kan worden gebracht. 

Van elke regel in de bovenstaande tabel is hierna een afzonderlijke tabel met een nadere toelichting op belangrijke afwijkingen opgenomen. 

Het grootste effect wordt veroorzaakt door de hogere algemene uitkering, deze is overigens voor een belangrijk deel nodig om loon- en prijsstijgingen in de begroting op te vangen. 

Voornemen kabinet tot schrappen huishoudelijke hulp

Een belangrijk vraagstuk in deze begroting is het voornemen van het kabinet om per 2029 het verstrekken van huishoudelijke hulp uit de Wmo te schrappen. Dat voornemen heeft zowel een effect op de algemene uitkering als op de budgetten voor huishoudelijke hulp in programma 1. Vanaf 2029 voert het Rijk een korting door op algemene uitkering van afgerond € 3,9 miljoen. Het kabinet start daarnaast een bedrag van afgerond € 1,1 miljoen beschikbaar voor een vangnetregeling. Deze is bedoeld voor inwoners die niet op eigen kracht huishoudelijke hulp kunnen organiseren, maar dat wel nodig hebben. In Oldambt wordt relatief veel gebruikt gemaakt van huishoudelijke hulp en bedragen onze jaarlijks circa het dubbele van de rijksbijdrage.

De VNG heeft gereageerd op de plannen van het kabinet. Hoewel de VNG begrijpt dat het kabinet maatregelen treft om de Wmo betaalbaar te houden plaatst de VNG ook vraagtekens bij de haalbaarheid van invoering van de maatregel per 2029. De VNG adviseert gemeenten hiermee rekening te houden in de begroting.

Verwerking van de effecten in 2029

Wij hebben het advies van de VNG opgevolgd door de begroting voor huishoudelijke hulp in 2029 ongemoeid te laten en er dus vanuit te gaan dat we in 2029 deze regeling nog uitvoeren. Hetzelfde geldt voor de berekening van de algemene uitkering, deze is zonder het bedrag van de korting en de vangnetregeling.

Verwerking van de effecten in 2030

In 2030 hebben we het schrappen van de huishoudelijke hulp uit de Wmo wel in de begroting verwerkt. Dat betekent dat betekent dat we zowel de verlaging van de algemene uitkering hebben verwerkt ( € 3,9 miljoen) alsook de bijbehorende lasten ( € 7,6 miljoen). Voor de beschikbaar gestelde vangnetregeling van € 1,1 miljoen zijn we ervan uitgegaan dat we evenals in de huidige situatie het dubbele aan lasten nodig zullen hebben. Dit om ervoor te zorgen dat mensen die deze voorziening nodig hebben ook daadwerkelijk hiervan gebruik kunnen maken. 

In de Kadernota 2027-2030 is aangegeven dat een aantal acties uitgevoerd kunnen worden om de organisatie wendbaarder te maken en tijdig inzicht te verkrijgen in mogelijke ombuigingsmaatregelen.  In deze begroting hebben we bestaande stelposten beoordeeld en geconcludeerd dat hiervan een deel kan vrijvallen, zodat we een zo reëel mogelijk begrotingssaldo presenteren. 

Tenslotte stellen we voor om in 2027 eenmalig middelen beschikbaar te stellen voor vier onderwerpen, zodat lopende programma’s, die al in uitvoering zijn, doorgang kunnen vinden. Bij de kadernota 2028-2031 bepalen we met u of deze programma's structureel moeten worden voortgezet.

De begrotingssaldo’s vormen  de basis voor de kadernota 2028-2031. Bij de kadernota 2027-2030 hebben we in beeld gebracht welke ambities en speerpunten wij voor de komende jaren zien. Wij gaan ter voorbereiding op de kadernota 2028-2031 graag met de gemeenteraad in gesprek over welke afwegingen we hier gezamenlijk in willen maken. Die uiteindelijke ambities en speerpunten bepalen welke aanvullende ruimte in de begroting moet worden gevonden en bepaalt daarmee de omvang van een eventuele ombuigingsoperatie.

De ontwikkeling van het de begrotingssaldi laat niet voor iedere jaarschijf een sluitende meerjarenbegroting zien. Omdat zowel 2027 als 2030 resulteert in een positief saldo, zal naar onze verwachting de provincie goedkeuring verlenen aan deze begroting in de vorm van zogenaamd repressief toezicht. Wel zullen we de komende periode in gesprek gaan met de provincie om af te stemmen over ons proces rondom ambities en speerpunten in relatie tot onze financiële positie.

De raming van de algemene uitkering is bijgesteld op basis van de mei- en septembercirculaire van 2026. Het grootste deel heeft betrekking op algemene mutaties die vooral bedoeld zijn om de loon- en prijsstijgingen voor 2027 op te vangen. Daarnaast ontvangen we een bijdrage voor Drieborg en middelen voor capaciteit voor klimaat en energie (CDOKE).  Tegenover deze bijdragen staan ook kosten, die zijn opgenomen bij de autonome ontwikkelingen en hebben daarom een beperkt financieel effect.

Voor 2030 is het effect van de maatregel van het schrappen van de huishoudelijke hulp zichtbaar dat hiervoor nader is toegelicht. 

Huishoudelijke hulp

Zoals hiervoor al aangegeven is in deze tabel het effect zichtbaar op de budgetten voor de Wmo, namelijk het vervallen van het bestaande budget en de instelling van de nieuwe vangnetregeling die we financieel verdubbeld hebben. Deze verdubbeling komt overeen met de huidige situatie waarin we jaarlijks ongeveer het dubbele uitgeven aan huishoudelijke hulp ten opzichte van de bijdrage van het rijk.

CDOKE en Drieborg

Via de algemene uitkering ontvangen we extra middelen voor CDOKE en Drieborg. Via de autonome ontwikkelingen worden deze middelen voor dat doel gereserveerd.

Bijstelling budgetten Wmo en Jeugd

De raming voor deze budgetten is in 2027 gebaseerd op de prognose voor eind 2026 (inclusief alle lopende verplichtingen), waarop vervolgens een prijsindex van 4,5% is toegepast. Dit percentage hebben we gekozen op basis van onze ervaringscijfers uit het verleden. Dit is 1% hoger dan het voorlopig prijsindexcijfer dat door betrokken instanties wordt gehanteerd maar wat jaarlijks hoger uitvalt. Op deze wijze hebben we, ten opzichte van het verleden, voldoende prijscompensatie in de budgetten ingebouwd. De budgetten voor 2028 en verder kennen een lagere bijstelling, dit heeft een financieel-technische reden. Voor die jaren was al rekening gehouden met een beperkte prijsbijstelling, maar dit hanteren we voor zowel baten als lasten alleen voor het eerstkomende boekjaar. In dit geval 2027.

OZB 

Met uitzondering van 2024 is de begrote opbrengst van de OZB afgelopen jaren met 2% verhoogd. Die verhoging is een combinatie van de opbrengst van extra woningen en/of niet-woningen die zijn bijgebouwd en een compensatie voor inflatie. We stellen voor om ook voor 2027 van deze verhoging uit te gaan. Dit betekent overigens niet dat de tarieven ook met 2% stijgen.

Bijstelling vergunningen en leges

De hogere opbrengsten voor vergunningen die we in 2e BBR rapporteren rechtvaardigen een verhoging van de verwachte inkomsten voor de komende jaren.

Bijstelling BUIG (budget voor bijstandsuitkeringen)

In de afgelopen jaren hebben we met succes aanvullende middelen (BUIG) aangevraagd ter compensatie van extra kosten voor de uitvoering van de Participatiewet, met name voor de bijstandsuitkeringen. Op basis van een vernieuwde prognose van de verdeling van het landelijke BUIG-budget verwachten we een hogere uitkering te ontvangen dan waarmee in de bestaande meerjarenbegroting rekening is gehouden.

Rente en afschrijving

Omdat een aantal investeringen doorschuiven en we lagere rentelasten hebben, verwachten we een voordeel voor rente en afschrijving in 2027, 2028 en 2029. In 2030 is dit voordeel er niet, met name door kapitaallasten van nieuw gerealiseerde onderwijshuisvesting.

Reservemutaties

Ten opzichte van de bestaande begroting vervalt een structurele dotatie aan de reserve organisatieontwikkeling voor kosten van het generatiepact van 244K.  Daarnaast is in 2027 en 2028 sprake van extra onttrekkingen aan de reserves doorgeschoven projecten. Deze maken ook onderdeel uit van de 2e BBR en daarom is er in de begroting al rekening mee gehouden. 

Overige verschillen

Naast de genoemde onttrekkingen aan de reserves die hiervoor genoemd zijn hebben de overige verschillen met name betrekking op verhoging van budgetten vanwege loon- en prijsbijstellingen en overige aanpassingen waaronder de nieuw vastgestelde begrotingen van gemeenschappelijke regelingen

Zoals onder ‘Ontwikkeling begrotingssaldo 2027-2030’ aangegeven hebben we scherp naar de budgetten in de begroting gekeken. Bij zowel de BBR als de jaarrekening constateerden we onderuitputting op bepaalde budgetten. Hierop kunnen we anticiperen door zo min mogelijk met stelposten te werken. Daarmee ontstaat een realistischer begrotingssaldo en wordt tegelijkertijd meer inzicht verkregen in de financiële opgave voor de komende jaren.

Schrappen onvoorzien

In de begroting hebben we dit bedrag laten vrijvallen. Hoewel we daarmee als college enige financiële speelruimte inleveren, verwachten we de raad via de BBR voldoende te kunnen informeren over eventuele financiële afwijkingen. 

Vrijgevallen stelposten

We hebben de hier genoemde posten beoordeeld en geconstateerd dat hieraan nog geen verplichtingen zijn gekoppeld dan wel dat er op andere wijze invulling aan kan worden gegeven. Als voorbeeld de stelpost 'Nieuw beleid'. Dit budget was onderdeel van het begrotingssaldo, terwijl we bij de Kadernota ook de nodige ambities en speerpunten in beeld hebben gebracht. Door deze stelposten te laten vervallen ontstaat er een meer reëel begrotingssaldo waartegen de ambities en speerpunten kunnen worden afgezet.

Incidentele vrijval stelposten

Bij de kadernota 2027 heeft de raad ingestemd met een behoorlijk aantal investeringen. Omdat deze investeringen pas vanaf 2027 gerealiseerd gaan worden zijn de kapitaallasten van deze investeringen tijdelijk op een stelpost geplaatst. Afschrijvingslasten worden volgens onze financiële verordening verwerkt in het jaar nadat de investering in gebruik is genomen. Dat is voor een groot deel van deze investeringen op z'n vroegst in 2028. Om die reden kan een deel van deze stelpost in 2027 vrijvallen.

Zoals we bij de inleiding aangaven gaan we voor 2027 uit van een beleidsarme begroting. Daarmee bedoelen we dat we nu geen nieuw beleid en/of -investeringen opvoeren. In de tabel aangegeven activiteiten betreffen dan ook geen nieuw beleid, maar wel beleid waar middelen voor nodig zijn in 2027. Voor Gebiedsgericht werken, Participatie en het Boerderijenprogramma zijn middelen beschikbaar gesteld tot en met 2026. Om dit te continueren zijn extra middelen nodig in 2027. Voor de door de raad gewenste intensivering van de handhaving in de Binnenstad stellen we in 2027 ook extra middelen beschikbaar. 

Bij de voorbereiding op de Kadernota 2028 gaan wij graag met de raad in gesprek over de structurele financiering, waarbij deze kosten in samenhang met overige ambities en speerpunten worden afgewogen tegen de beschikbare dan wel te creëren financiële ruimte.

Voor wat betreft de jaarschijven 2027 en 2030 is sprake van per saldo nagenoeg een sluitende begroting. Bij de kadernota 2027 - 2030 hebben we in de bijlage een inventarisatie opgesteld van ambities en speerpunten die we op ons af zien komen. De financiële samenvatting hiervan, in combinatie met ons huidige financiële perspectief, hebben we opgenomen in onderstaande tabel.

Bij de kadernota 2027-2030 was al duidelijk dat voor deze ambities en speerpunten geen financiële ruimte was. We gingen toen ook nog uit van een begrotingssaldo voor 2027-2030 dat voor alle jaren een oplopend begrotingstekort liet zien. Daarbij hebben we eveneens een procesvoorstel gedaan om tot een sluitende begroting te komen. Voor een deel hebben we daar met deze voorliggende begroting al invulling aan gegeven (scherpere beoordeling van budgetten en financiële maatregelen) waardoor er inmiddels weer sprake is van een meerjarig sluitende begroting (alleen voor 2028 en 2029 een tekort).

Ook het nieuwe begrotingssaldo biedt onvoldoende ruimte om aan alle ambities en speerpunten invulling te geven. De financiële opgave daarvoor bedraagt in 2030 ongeveer € 6 miljoen structureel. We verwachten deze ruimte niet eenvoudig te vinden binnen de huidige begroting. We gaan graag tijdens de voorbereiding op de kadernota 2028-2031 met de raad in gesprek over het stellen van prioriteiten en oplossingsrichtingen.

De lokale lasten voor gebruikers/huurders van woningen stijgt in 2027 ten opzichte van 2026 met 5,1%. Dit komt met name door het feit dat de kosten voor afvalinzameling- en verwerking gaan stijgen. Bij de berekening is uitgegaan van het vaste bedrag en een gemiddeld aantal ledigingen van 7 bij een container van 240 liter. 

Voor de eigenaren/gebruikers is de stijging van de totale lokale lasten beperkt tot 1,7% Ten aanzien van de afvalstoffenheffing gelden dezelfde uitgangspunten als voor huurders, dus ook een stijging van het tarief. Hier staat, vanwege lagere kosten, een daling van het tarief voor rioolheffing tegenover (vast bedrag). Bij de berekening van de OZB voor 2027 is rekening gehouden met een stijging van 1,7%. Dat is gebaseerd op een totale opbrengstijging van de OZB met 2% maar daar zit ook een deel nieuwbouw in waardoor de compensatie voor inflatie lager uitvalt.

Zie ook de paragraaf Lokale heffingen voor een nadere toelichting.

Kadernota 2027-2030
In de Kadernota 2027-2030 is een overzicht gegeven van concrete ontwikkelingen die zich richting 2027 voordoen en die voortkomen uit onze wettelijke taken of overige ontwikkelingen. In de begroting 2027 zijn deze ontwikkelingen opgenomen en financieel verwerkt. De bijbehorende investeringskredieten zijn hieronder weergegeven.

Riolering
In het Water- en rioleringsprogramma 2026 - 2030 Oldambt is voor 2027 voor een totaalbedrag van € 2.525.000 aan geplande investeringen opgenomen. De kapitaallasten van deze investeringen zijn verwerkt in het kostendekkingsplan en zijn meegenomen in de berekening van het tarief.

Overig
Vervanging materieel buitendienst: Jaarlijks wordt in de begroting rekening gehouden met een bedrag van € 30.000 aan kapitaallasten voor het vervangen en aanschaf van voertuigen en materieel van de buitendienst. Dit resulteert in een investeringsbedrag van € 240.000 voor het vervangen en aanschaf van voertuigen en materieel.

Startersleningen:  Voor startersleningen wordt voor 2027 € 1.500.000 beschikbaar gesteld. Aangezien de leningen weer terugbetaald worden heeft dit alleen een balansmutatie tot gevolg en leidt dit niet tot extra lasten in de begroting.

Resumerend stellen wij voor om de volgende investeringskredieten voor 2027 beschikbaar te stellen:

Bedragen x € 1.000

* Starterslening: In 2026 is het bedrag voor de startersleningen aangepast tot € 1,5 miljoen. Dit wordt voortgezet in 2027 (voorstel volgt).

In de begroting 2027 is rekening gehouden met de lasten van bovenstaande investeringen.